Пра традыцыі Каляд, а таксама чаму іх адзначаюць у розныя дні

25 снежня мы адзначалі каталіцкае Раство, цяпер на падыходзе — праваслаўнае. Але чаму гэтае свята мае 2 розныя даты, і як з гэтым суадносяцца Каляды? Звернемся да гісторыі.

Руская, грузінская, сербская, іерусалімская праваслаўныя цэрквы, а таксама ўніяты адзначаюць Раство Хрыстова 7 студзеня, згодна старажытнага Юліянскага каляндара. Нездарма, у англійскай мове, слова “праваслаўны” перакладаецца, як “Ortodox”, што значыць — дагматык. Варта дадаць, што іншыя праваслаўныя цэрквы ў свеце адзначаюць Раство, як і католікі, у ноч з 24 на 25 снежня, але па новаюліянскім календары. 
  
Даведка. Юліянскі каляндар («стары стыль») — каляндар, уведзены ў Рыме, у часы кіравання Юлія Цэзара (46 г. да новай эры). Ён складаецца з трох гадоў, па 365 сутак, і чацвёртага года (нумар якога дзеліцца на чатыры, «высакосны») у 366 сутак. У 1324 годзе выявілі недакладнасць: Юліянскі каляндар за 128 гадоў адставаў ад сонечнага на 24 гадзіны. Пасля доўгіх прац астраномаў, толькі ў XVI стагоддзі была ўведзеная новая сістэма злічэння — так званы Грыгарыянскі каляндар. Згодна яму, сярэдняя працягласць года складае 365,2425 дзён. У 1582 году на Грыгарыянскі каляндар пачалі пераходзіць многія дзяржавы, напрыклад, Гішпанія, Італія, Францыя, Партугалія, Польшча, а таксама — Вялікае княства Літоўскае.

Новаюліянскі каляндар — каляндар, уведзены у 1923 годзе па ініцыятыве Канстанцінопальскага Патрыярха, з мэтай замены Юліянскай сістэмы вылічэння часу. Каляндар падобны да папскага Грыгарыянскага, але мае асаблівасці: працягласць года — 365,242222 сутак, утрымлівае 218 высакосных гадоў на 900 гадоў.

Даведка. Грыгарыянскі каляндар («новы стыль») — каляндар, які зацвердзіў Папа Рымскі Грыгорый ХІІІ, узамен Юліянскага. Злічэнне было перасунута на 10 сутак наперад (наступным днём пасля 4 кастрычніка 1582 года стала 15 кастрычніка 1582 года). Пры гэтым, адставанне Грыгарыянскага календара ад сонечнага, складае 24 гадзіны за 3300 гадоў (нагадаем, у Юліянскім — 128). Па гэтай прычыне, шмат якія даты ў расійскіх энцыклапедыях даюцца па “стараму” і “новаму” стылях. Калі ў Вялікім княстве Літоўскім, Грыгарыянскі каляндар увялі адразу, то ў Расіі яго ўвялі толькі ў 1918 годдзе. У некаторых іншых краінах нават і пазней…

Такім чынам, найбольш адпаведная дата адзначэння Раства Хрыстова — 25 снежня. Чаму руская праваслаўная царква ў 1918 г., ці ў 1923 г. так і не перайшла на 25 снежня — пытанне, як ні дзіўна, рытарычнае, нават, палітычнае. Гэта ў тым жа сэнсе, чаму Масква прынцыпова не святкуе з заходняй цывілізацыяй у адзін дзень агульныя святы. Напрыклад, дзень Перамогі над нацысцкай Германіяй (у заходніх краінах — гэта 8 траўня, а Масква ж вырашыла святкаваць гэтую падзею 9 траўня). 

Але ж, чаму Раство ў Беларусі называюць яшчэ і Калядамі? Усё проста — Калядамі, яшчэ з даўніх часоў, называлі язычніцкае свята ў гонар пачатку года (адсюль жа паходзіць слова каляндар), якое пасля супала з падзеяй нараджэння Хрыста. Для нашых продкаў Кaлядa былa зiмoвым cвятaм y гoнap coнцa. Лiчылacя, штo з гэтaгa чacy coнeчнae cвятлo пaчынae пepaмaгaць нaчнyю цeмpy, тaмy кoжны дзeнь пaвялiчвaeццa нa нeкaлькi xвiлiн. Нa Кaляды лaдзiлi гyльнi, cпявaлi, вapaжылi, cлyxaлi лeгeнды i пaдaннi, aдгaдвaлi зaгaдкi, а яшчэ ладзілі абрад калядавання. 


У пэўны момант, традыцыі язычніцкіх Каляд і святкавання Раства Хрыстова, перамяшаліся паміж сабой. Як вынік, звычайнымі з’явамі на нашай зямлі падчас Раства, сталі калядаванне і батлеечныя спектаклі. Адметна тое, што старадаўняя традыцыя калядавання захавалася амаль цалкам. Так па сённяшні дзень калядоўшчыкі пераапранаюцца ў тых жывёл і людзей, якія з даўніх часоў былі найбольш папулярныя ў сялянскім народзе. Гэта — каза (галоўны персанаж), мядзведзь, бусел, воўк, жораў, павадыры жывёлаў, цыганка, жыд, дзед і баба, чорт, і зорканоша. Падрабязнасці гэтай традыцыі можна даведацца ў артыкуле: https://alternativaby.net/prostymi-slovami-shto-da-chago-kalyadavanni/
 
Што тычыцца лялечных батлеечных спектакляў на Каляды, то частай тэмай апроч біблейскіх сюжэтаў, тут была містыка, чарадзейства, высмейванне сацыяльных тыпаў. Напрыклад, можна было пабачыць такі сюжэт пра лекара-шарлатана, які дае хвораму лекі ад імпатэнцыі (звычайна — гарэлку). Пры гэтым, ён шэпча над гэтымі лекамі, і гаворыць замову.  
 

Таксама часта высмейвалi панства. Такi персанаж, як Панiч, выступаў у выглядзе п’янага тоўстага мужыка з вузкiмi заплыўшымi вачыма. Яго выгляд невыпадковы, такiм чынам батлеечнiк надае гэтаму вобразу агiднасць i высмейвае перад гледачом не толькi персанажа, але i саслоўе ўвогуле.
 
Галоўнай асобай батлейкi з’яўляўся лялечнiк i яго трупа. Яны заўсёды знаходзiлiся за батлейкай, кіравалі і агучвалі лялькі. Асаблівасцю беларускай батлейкі было тое, што не было пастаяннага аўтарскага тэксту. Імправiзацыя ў творчасцi батлеечнiка з’яўлялася адной з характэрных рыс яго мастацтва.
 
Відавочна, што святкаванне Каляд на Беларусі мае шэраг асаблівасцяў, у чым ёсць наша ўнікальнасць і адметнасць ад іншых народаў. Цікавы факт: а ці ёсць у свеце апроч Беларусі яшчэ краіны, дзе на афіцыйным узроўні сустракаюць Раство 25 снежня і 7 студзеня, а паралельна з гэтым, адзначаюцца Каляды!?.
 
Дарагія чытачы! Незалежна ад Вашых рэлігійных поглядаў, шчыра віншуем усіх Вас з Навагоднімі святамі!  

Вам таксама можа спадабацца

Пакінуць адказ

Ваш адрас электроннай пошты не будзе апублікаваны.

Гэты сайт выкарыстоўвае Akismet для барацьбы са спамам. Даведайцеся пра тое, яе апрацоўваюцца вашы дадзеныя.