Аб чым маўчаць руіны?

8 студзеня споўнілася 170 гадоў з дня народзінаў выбітнага айчыннага прафесара электраграфіі і магнетызму Якава Аттонавіча Наркевіча-Іодка. Вучоны, імя якога ў наш час несправядліва забываецца… 

Якуб-Сармант-Жыгімонт Наркевіч-Іодка нарадзіўся 8 студзеня 1848 г. у Турыне, цяпер гэта вёска Пухавіцкага раена Міншчыны, памёр 19 лютага 1905 г. у Вене. Выбітны беларускі фізік і медык.

З біяграфіі вядома, што атрымліваў адукацыю ў Менскай гімназіі (1861 – 1865 гг.), затым працягваў навучанне ў Медычным інстытуце ва Фларэнцыі, у Венскім універсітэце, і ў Парыжскім універсітэце.

Вынайшаў спосаб бяздротавай перадачы і прыёму электрамагнітных хваляў на адлегласці (першы ў свеце правобраз радыёпрыёмніка, 1891 год), але не запатэнтаваў вынаходніцтва. Існуе дакумент, які пацвярджае прыярытэт Я. Наркевіча-Іодка ў гэтым вынаходніцтве — пратакол паседжання фізічнага і хімічнага таварыства ў Парыжы. Ён быў датаваны за снежань 1898 году. Там азначаецца, што: “О. Лоджу належыць першая ідэя тэлеграфіі бяз дротаў, але калі мы не пажадаем дайсці да Наркевіча-Іодка. Менавіта ён за два гады да гэтага, выканаў у Вене вельмі цікавыя перадачы са шпуляй Румкарфа. Зрабіў значныя адкрыцці ў галінах метэаралогіі (вымярэнне хуткасці руху аблокаў, вільготнасці глебы і гэтак далей). І адчыніў у сваім маёнтку санаторый. Там распрацаваў метады лекавання нервовых, і іншых захворванняў токам, метад электраграфіі для дыягностыкі захворванняў. Ён жа, таксама выкарыстоўваў, і лекаванне кумысам, святлом, гімнастыку, наднёманскія мінеральныя воды”. 

Якава Наркевіча-Іодка, можна лічыць, і стваральнікам электраграфіі. Гэта тое самае, як сучасны рэнтген. Захавалася некалькі электраграфічных здымкаў да сённяшняга часу. Метад электраграфіі Я. А. Наркевіч-Іодка выкарыстоўваў у медыцыне для пастаноўкі дыягназа хваробы. Ён гэта рабіў, на аснове аналізу здымкаў аб’ектаў жывой прыроды, выявіў заканамернасці. Рабіў магчымасць выкарыстання электраграфічнага метаду для дыягностыкі розных хваробаў і для рэгістрацыі біяэлектрычных працэсаў у арганізме чалавека. Вучоны тады лічыў, што гэты метад, дазваляў атрымоўваць інфармацыю аб здаровай ці паталагічнай дзейнасці органаў, сістэм чалавека. Я. А. Наркевіч-Іодка адным з першых прадэклараваў прынцыпы і перспектывы інтэгральнай медыцыны. І злучыў шмат якія, розныя медыцынскія веды заходняй і усходняй цывілізацыі. 

Таксама тут, у Наднёмане, была створана метэаралагічная станцыя. У 1872 годзе, у маёнтку Атонава (сёння вёска ў Капыльскім раёне) ён збудаваў першую метэаралагічную станцыю, а ў 1888 годзе перанёс яе ў маёнтак Наднёман. Станцыю вырашана было ўключыць ў склад Галоўнай фізічнай абсерваторыі Расійскай імперыі, што пад Пецярбургам.

Аўтар першых прац па выкарыстанню электрамагнітнага выпраменьвання  газавай плазмы для візуалізацыі жывых арганізмаў. І таксама зрабіў працу аб  прыёме электрамагнітных хваляў ад электрычнасці маланак у паветры. Аўтар метада электратэрапіі, вядомага як “Сістэма Іодка”. Вучоны быў дырэктарам арганізаванага ім у маёнтку Наднёман санаторыя «Наднёман» для лекавання паралізаваных і нярвовых хворых. Пахаваны Я. Наркевіч-Іодка на сваёй Радзіме, у Наднёмане. 

Няма таго, што раньш было

Крыху аб сядзібе Наркевіча-Іодка. Раней яна мела два паверхі. Сядзіба была выканана ў стылі эклектыкі — сумесь готыкі, рэнесансу, класікі, рамантызму. З левага боку да дому была прыстасавана трыццаціпавярховая вежа. У вежы знаходзіўся працоўны кабінет вучонага. Менавіта тут ён праводзіў вопыты. І не толькі. Тут была ўнікальная музычная машына. Ад напрамку ветра, яна, у тыя часы, выдавала гукі. Менавіта тут, прафесар, прыдумаў метад фіксацыі ў паветры, хуткасці руху аблокаў і бяздротавы спосаб перадачы магнітных сігналаў на адлегласць, а таксама лізіметр (прыбор для вымярэння вільгаці на глебе). На жаль, вежа не захавалася. Ды сама сядзіба, да сённяшняга часу, так і не адноўлена. Цяпер гістарычны аб’ект Наркевіча-Ёдка — гэта рамантычныя руіны. Пытанне, калі адновяць сядзібу, вісіць у паветры, але, дарэмна, бо месца ўнікальнае. Тут вучоны фіксаваў сігналы навальніцы, зрабіў і першы ў гісторыі маланкаадвод. Пазней Наркевіч-Іодка прадэманстраваў, як можна адпраўляць электрычныя сігналы з дапамогай ізаляваных тэлефонаў! Відавочна, сядзіба заслугоўвае рэканструкцыі і ўключэння ў спіс гісторыка-культурных аб’ектаў са стварэннем у яго сценах адмысловага музею.  

Дарэчы, юбілей вучонага быў адсвяткаваны 23 снежня 2017 года ў Уздзенскай сярэдняй школе № 2 імя Кандрата Крапівы. 

Даклад “Навуковая спадчына Я. А. Наркевіча-Іодка” гасцям гэтага форуму прадставіў Мікалай Паклонскі, доктар фізіка-матэматычных навук, таксама прафесар кафедры фізікі БДУ. Гісторыя электрычнасці, электрычныя схемы эксперыменту Якава Наркевіча-Іодка, элементы электраграфіі, электрычнай механікі, электронікі — далёка не ўсё кола пытанняў, пра якое распавёў тады прафесар М. А. Паклонскі. За 57 гадоў жыцця Я. Наркевіч-Іодка дастаткова таленавіта праявіў сябе. Ён быў прыродазнавец, медык, таленавіты дзеяч.

Урач-дыягност Уладзімір Растоўцэў прадэманстраваў працу дыагнастычнага прыбора, які працуе па прынцыпу Наркевіча-Іодка. Ён пазнаёміў з гісторыяй развіцця электратэрапіі не толькі ў мінулым. І адзначыў тэндэнцыі ў развіцці гэтага напрамку беларускай навукі і культуры, у дваццаць першым стагоддзі. 

Валянціна Дзям’янаўна Скіба, намеснік дырэктара па вучэбна-метадычнай працы УА «Мінскі дзяржаўны абласны ліцэй», распавяла аб экспедыцыі. Яе зрабіла ліцэйскае навуковае таварыства «Праметэй». З гэтай нагоды, тады ж быў паказаны і кінафільм — «Экспедыцыя ў маёнтак Якава Наркевіча-Іодка».

У рамках юбілею нават прэзентавалі брашуру — «Звесткі аб гістарычным мінулым сядзібы Наднёман». Аўтар, Уладзімір Кісялёў, краязнаўца-гісторык і эканаміст.

І толькі надпіс…

У памяць пра таленавітага прафесара — мемарыяльная дошка Наркевічу-Іодка на гмаху яго маёнтка Наднёман, што пад Уздой. У 2002 г. на могілках Наркевіча-Іодка побач з сядзібай Наднёман быў усталяваны памятны знак. Шкада, але памяць аб ім ушанавана недастаткова. Па сённяшні дзень, у Мінску (дзе ён жыў некаторы час) ды па ўсёй краіне, няма вуліцы, плошчы, помнікаў у яго гонар. Крыўдна ў наш час глядзець на парослыя хмызнякамі і дрэвамі руіны сядзібы выбітнага вучонага… 

 

Вам таксама можа спадабацца

Пакінуць адказ

Ваш адрас электроннай пошты не будзе апублікаваны.

Гэты сайт выкарыстоўвае Akismet для барацьбы са спамам. Даведайцеся пра тое, яе апрацоўваюцца вашы дадзеныя.